Stronę odwiedzono do tej pory: 561497 razy sobota 22 lipca 2017 r. imieniny : Cecylii Wszemiły Stefana 

duża czcionkaduża czcionka

Duet legionowych generałów a wybuch Powstania Warszawskiego Lech Mażewski

Kulisami genezy Powstania Warszawskiego zajmowano się wielokrotnie. Wystarczy tu wymienić chociażby prace Aleksandra Skarżyńskiego („Polityczne przyczyny Powstania Warszawskiego”, Warszawa 1964), Jana M. Ciechanowskiego („Powstanie warszawskie”, Warszawa 1984) czy zbiór wywiadów przeprowadzonych przez Janusza K. Zawodnego („Uczestnicy i świadkowie powstania warszawskiego. Wywiady”, Warszawa 1994). Ze wszystkich tych prac wynika, że decyzja o powstaniu podjęta została, co prawda, przez przywódców podziemia, ale za wyraźnym przyzwoleniem ze strony premiera Stanisława Mikołajczyka, dla którego zwycięski bój o Warszawę miał być wyrazem naszej dobrej woli wobec Sowietów i wzmocnić jego pozycję w rozmowach z Józefem Stalinem o przyszłości Polski. Niejasny natomiast jest udział w tych wydarzeniach Naczelnego Wodza, gen. Kazimierza Sosnkowskiego – mimo że pod koniec lipca 1944 r. wyraźnie wypowiadał się przeciw wybuchowi powstania powszechnego.

Częstokroć politykę Naczelnego Wodza łączy się z działaniami, jakie w kraju podejmował wówczas gen. Leopold Okulicki, w zasadniczym stopniu odpowiedzialny za sierpniową insurekcję. Czy zatem mottem działań generalskiego duetu było wałęsowskie „za a nawet przeciw”? Nie wiem, czy uda mi się odpowiedzieć na to pytanie, ale przynajmniej warto spróbować przyjrzeć się jednej z tajemnic sierpniowej insurekcji.

Emisariusz Naczelnego Wodza

Andrzej Przemyski („Ostatni komendant. Generał Leopold Okulicki”, Lublin 1990) dokładnie opisuje okoliczności, w jakich na przełomie lat 1943/44 ówczesny płk dypl. Okulicki znalazł się w kręgu zainteresowania Naczelnego Wodza. W efekcie – po kilku długich rozmowach w cztery oczy – stał się on powiernikiem myśli gen. Sosnkowskiego. Zrzut do Polski nastąpił 21 maja 1944 r., a już 3 czerwca Okulicki został przyjęty przez dowódcę AK. Równocześnie został też mianowany na stopień generalski.

Ale zanim to nastąpiło, znalazł się na krótko w szpitalu, gdzie kontaktował się z nim gen. Kazimierz Sawicki. A oto relacja z tych rozmów: „Wyniosłem z nich wrażenie, że Okulicki przyjechał z formalnym mandatem Naczelnego Wodza (..) Stosunek gen. Okulickiego do obecnych Naczelnych Władz AK był wręcz krytyczny – nie tylko odnośnie osobistych kwalifikacji tego zespołu, ale i kierunku pracy AK. Misją Okulickiego było ten stan rzeczy zmienić”. Dalej: „Podkreślał otrzymany od gen. Sosnkowskiego mandat, posiadanie z nim ścisłej i bezpośredniej łączności (specjalny kod) i możność komunikowania się z Londynem ponad głowami władz w Warszawie”. I ostateczna konkluzja: „Jak wszystko na to wskazuje, jego zadaniem nie było wysłuchiwanie argumentów, a przekonanie kogo się dało do poparcia idei powstania w Warszawie”.

Okulicki został skierowany do Polski – najpierw jako zastępca dowódcy AK, a później jako zastępca szefa sztabu AK. I rzeczywiście objął to ostatnie stanowisko. Stał się w ten sposób trzecim co do ważności – po gen. Tadeuszu Bór-Komorowskim i gen. Tadeuszu Pełczyńskim – oficerem krajowego podziemia. Ale – ze względu na traktowanie go jako osobistego emisariusza Naczelnego Wodza – jego pozycja była jeszcze silniejsza.

Gen. Okulicki a wybuch powstania

Właściwie można powiedzieć, że gen. Okulicki uczestniczył w drugiej połowie lipca 1944 r. we wszystkich ważnych zdarzeniach, które doprowadziły do wybuchu powstania. Ok. 20 lipca odbyło się w Alei Niepodległości w Warszawie spotkanie pomiędzy gen. Pełczyńskim, zastępcą i szefem sztabu AK, gen. Okulickim, jego zastępcą do spraw operacyjnych, i płk dypl. Józefem Szostakiem, szefem Oddziału Operacyjnego sztabu, na którym ten pierwszy omówił sprawę konieczności przeprowadzenia „Burzy” również w Warszawie, co wcześniej było wykluczone. Podkreślił, że postara się przekonać dowódcę AK i Delegata Rządu o konieczności podjęcia walki w Warszawie.

21 lipca 1944 r. w Warszawie naradzało się „trzech generałów” – Bór-Komorowski, Pełczyński i Okulicki – i wówczas to gen. Okulicki wystąpił z wnioskiem, że AK powinna opanować stolicę przed wkroczeniem do niej armii sowieckiej. Po dyskusji dowódca AK zaaprobował ten projekt. Następnego dnia odbyła się odprawa ścisłego sztabu Komendy Głównej AK, w czasie której gen. Bór-Komorowski podał swoją decyzję w sprawie walki o Warszawę. Ale pamiętajmy, że prawdziwym autorem tej decyzji był gen. Okulicki. Pozostała jedynie kwestia wyboru terminu.

27 lipca ok. godz. 17 Ludwig Fischer, gubernator Dystryktu Warszawskiego, wydał zarządzenie o stawieniu się 100 tys. ludzi w dniu następnym do prac fortyfikacyjnych. W odpowiedzi płk Antoni Chruściel w dwie godziny potem wydał rozkaz o „alarmie”. Rozkaz ten, zgodnie z planami ustalonymi jeszcze w 1942 r., był równoznaczny z rozkazem przygotowawczym do walki, który odwołany być nie mógł. Stan pogotowia pododdziałów miał się skończyć automatycznie wybuchem walki. A jednak na polecenie dowódcy AK rozkaz ten został odwołany następnego dnia rano. Przemyski sugeruje, że za wydaniem rozkazu o „alarmie” stał gen. Okulicki, który chciał w ten sposób wymusić na dowódcy AK decyzję o rozpoczęciu powstania. Tym razem się nie udało.

Mniej więcej w tym samym czasie ppłk Ludwik Muzyczka rozmawiał z dowódcą AK w obecności gen. Okulickiego, płk. Emila Fieldorfa (Komendanta Głównego „Nie”) i płk. Antoniego Sanojcy i przedstawił gen. Bór-Komorowskiemu memoriał opracowany i podpisany przez siebie, ale uzgodniony z płk. Fieldorfem i płk. Janem Skorobohatym-Jakubowskim. W memoriale tym domagał się cofnięcia decyzji o powstaniu, uzasadniając ten postulat „oczywistą słabością AK w porównaniu z Niemcami”, a także tym, iż Polskę oczekuje „długa walka przeciw Rosjanom”, w obliczu której „wydanie decydującej bitwy, do wygrania której nie ma środków”, będzie „równoznaczne z prawdziwym samobójstwem politycznym”. Gen. Okulicki nie podzielił tego stanowiska. Oświadczył, że „widzi szansę wygrania bitwy o Warszawę”, gdyż zajęcie jej przez Rosję „dyktują korzyści strategiczne”, a Stalin „nie będzie mógł wobec świata pozwolić Niemcom na zniszczenie miasta i wymordowanie ludności”.

29 lipca 1944 r. ustalono, że gen. Okulicki będzie następcą gen. Bór-Komorowskiego, gdyby ten nie mógł dalej pełnić funkcji dowódcy AK. Autorzy „Polskich Sił Zbrojnych” piszą, że „po tym terminie nie brał on już udziału w pracach dowództwa AK aż do połowy września 1944 r.”. Ale to nieprawda.

31 lipca rano w KG AK odbyła się narada, pod koniec której gen. Okulicki powiedział do dowódcy AK: „Jeśli Pan Generał nie podejmie decyzji, będzie pan drugim Skrzyneckim”. Ale i to nie wymusiło decyzji o powstaniu. Tego samego dnia na godz. 18.00 była zarządzona jeszcze jedna odprawy w KG AK, chociaż zazwyczaj popołudniowe odprawy rozpoczynały się o godz. 17. Właśnie o tej porze byli obecni już generałowie Bór-Komorowski, Pełczyński i Okulicki oraz mjr Janina Karasiówna. Ok. godz. 17.00 na odprawę przyszedł płk Chruściel, który wyraził opinię, że walkę o Warszawę należy podjąć bezzwłocznie, gdyż Sowieci zbliżają się już do Pragi. Gen. Bór-Komorowski, pod wpływem otrzymanego meldunku, po krótkiej naradzie z obecnymi uznał, że trzeba skontaktować się z Delegatem Rządu, gdyż jego zgoda była potrzebna do wydania ostatecznego rozkazu. W pół godziny później Jan Stanisław Jankowski przybył na odprawę i wyraził zgodę. Następnie dowódca AK wydał rozkaz płk Chruścielowi: „Jutro, punktualnie o godz. 17.00 rozpocznie Pan operację „Burza” w Warszawie”.

Tak więc gen. Okulicki w drugiej połowie lipca 1944 r. nie tylko uczestniczył w zdarzeniach, których ukoronowaniem było wydanie rozkazu o podjęciu walki w Warszawie, ale w dużym stopniu sam był ich spiritus movens. Walka o stolicę miała dla niego jedynie w sensie militarnym wymiar antyniemiecki, gdyż prawdziwym celem było pokazanie Sowietom, ale także i Anglosasom, że to sami Polacy są gospodarzami nad Wisłą i nikt inny. Polityczny wydźwięk powstania miał być zatem od samego początku inny niż jego militarny sens. A jakie w tym czasie stanowisko zajmował Naczelny Wódz?

Gen. Sosnkowski w lipcu 1944 r.

3 lipca 1944 r. doszło w Londynie do rozmowy między premierem Mikołajczykiem, gen. Sosnkowskim i gen. Marianem Kukielem, ministrem obrony narodowej. W protokole czytamy, iż „Naczelny Wódz ostrzegał przeciwko szerokiemu operowaniu w obecnych warunkach określeniem „collapse” Niemiec i przeciwko szukaniu analogii z r. 1918”. I dalej niezwykle trafnie konstatował: „Powstanie bez uprzedniego porozumienia z ZSRR na godziwych podstawach byłoby politycznie nieusprawiedliwione, zaś bez uczciwego i prawdziwego współdziałania z Armią Czerwoną byłoby pod względem wojskowym niczym innym jak aktem rozpaczy”. Gdyby się tego gen. Sosnkowski konsekwentnie trzymał, mógłby uratować Warszawę przed zniszczeniem, co byłoby jego historyczną zasługą wobec Polski.

Swoje ostateczne stanowisko gen. Sosnkowski sformułował w depeszy z 7 lipca. Pisał tam do dowódcy AK, że w istniejących warunkach „powstanie zbrojne narodu nie byłoby usprawiedliwione, nie mówiąc już o braku fizycznych szans powodzenia. Teoretycznie jednak nie sposób wykluczyć, że warunki powyższe jeszcze mogą ulec zmianie, stąd należy nadal zachować możliwość uruchomienia powstania”. I najważniejsze: „Jeśli przez szczęśliwy zbieg okoliczności w ostatnich chwilach odwrotu niemieckiego, a przed wkroczeniem oddziałów czerwonych, powstaną szanse choćby przejściowego i krótkotrwałego opanowania przez nas Wilna, Lwowa, innego większego centrum lub pewnego ograniczonego niewielkiego choćby obszaru – należy to uczynić i wystąpić w roli pełnoprawnego gospodarza”.

Słowem, powyższa instrukcja Naczelnego Wodza dla dowódcy AK – nb. jest to ostatnia jego depesza, jaka mogła mieć jeszcze wpływ na zachowanie przywódców podziemia – jest utrzymana w stylistyce wałęsowskiego „za a nawet przeciw”. Bo z jednej strony mamy tu wyraźny sprzeciw wobec powstania powszechnego, ale zaraz mówi się, że gdyby tylko była okazja do opanowania jakiegoś „większego centrum” – poza wymienionymi Wilnem i Lwowem w grę wchodzić może tylko stolica – to należy bezwzględnie to uczynić. Zatem nie ma tu żadnej sprzeczności z późniejszą walką o Warszawę!

Pod koniec lipca 1944 r. do Warszawy przybył por. Jan Nowak-Jeziorański, który przed odlotem do Polski znajdował się we Włoszech, w pobliżu miejsca pobytu gen. Sosnkowskiego, dokonującego właśnie inspekcji II Korpusu. Ale nie skorzystał on z obecności kuriera i nie przekazał przez niego dowódcy AK rozkazu o niepodejmowaniu walki o stolicę.

Naczelny Wódz, jak wiadomo, 11 lipca 1944 r. udał się na inspekcję II Korpusu do Włoch i wrócił do Londynu dopiero 6 sierpnia – mimo kilku próśb ze strony prezydenta RP, ministra obrony narodowej i szefa sztabu o szybszy powrót. Nie znaczy to, żeby nie próbował on uczestniczyć w wydarzeniach rozgrywających się wówczas w Warszawie. Świadczą o tym dyspozycje wysyłane przez gen. Sosnkowskiego do Warszawy, przez Londyn, pomiędzy 25 lipca a 1 sierpnia. Pierwszy telegram, z 25 lipca, jest odpowiedzią na depeszę dowódcy AK z 19 lipca donoszącą o wydarzeniach na Wileńszczyźnie. Stanowisko Naczelnego Wodza sprowadzało się do następującego stwierdzenia: „W obliczu szybkich postępów okupacji sowieckiej na terytorium kraju trzeba dążyć do zaoszczędzenia substancji biologicznej narodu w obliczu podwójnej groźby eksterminacji”. Stąd też doradzał „Według możliwości wycofujcie oddziały na zachód w skupieniu lub rozproszeniu zależnie od warunków”. I precyzował, że chodzi mu o wycofywanie „przede wszystkim młodzieży na zachód ku granicy słowacko-węgierskiej (..) Zależnie od Waszego uznania możecie upoważnić ludzi do szukania dróg via organizacja Todta i roboty rolne w Niemczech z obowiązkiem jak najrychlejszej ucieczki do WP”. Szef Sztabu NW, za zgodą prezydenta RP, ocenzurował tę depeszę o prawie wszystkie cytowane przeze mnie fragmenty. Na 28 lipca datowana jest kolejna depesza. Dotarła ona do Londynu 31 lipca tuż przed północą i została odszyfrowana następnego dnia o godz.12.15, a więc na parę godzin przed rozpoczęciem walk w Warszawie. Czytamy tam: „W obliczu sowieckiej polityki gwałtów i faktów dokonanych powstanie zbrojne byłoby aktem pozbawionym politycznego sensu, mogącym za sobą pociągnąć niepotrzebne ofiary”. Z polecenia prezydenta, z powodu odmiennego stanowiska rządu, jakie zostało przekazane już do Warszawy, ta depesza nie została w ogóle wysłana do Polski. 29 lipca gen. Sosnkowski wysłał jeszcze jeden telegram do Warszawy, który do Londynu dotarł 2 sierpnia, a przekazany został do Warszawy 6 sierpnia. Tu ponownie Naczelny Wódz zalecał kontynuację walki z Niemcami w formie akcji „Burza”, ale też kategorycznie przestrzegał: „Natomiast w obecnych warunkach jestem bezwzględnie przeciwny powstaniu powszechnemu, którego sens historyczny musiałby z konieczności wyrazić się w zmianie jednej okupacji na drugą”.

Ostrzeżenia, które gen. Sosnkowski formułował pod koniec lipca 1944 r., jak się wkrótce okazało, były jak najbardziej uzasadnione, ale nie wywarły wpływu na przebieg wypadków. Ale czy rzeczywiście należy uznać go za przeciwnika powstania, któremu nie udało się jedynie zapobiec nadciągającej katastrofie? Przede wszystkim Naczelny Wódz był kategorycznie przeciwny „powstaniu powszechnemu”, ale wzywał do kontynuacji planu „Burza”, a powstanie warszawskie tym właśnie formalnie było. Słowem, nie zdobył się na zakaz walki z Niemcami, a w możliwość ułożenia się z ZSRS nie wierzył. Ale nie to było najważniejsze. W cytowanych depeszach jest mnóstwo porad, zachęt i perswazji, nie ma natomiast formalnego rozkazu, który zakazywałby rozpoczynania działań powstańczych w Warszawie.

Gen. Władysław Anders prosił Naczelnego Wodza o wydanie takiego rozkazu w czasie jego pobytu we Włoszech, gdyż – jak wspominał – „jakakolwiek akcja przeciw Niemcom w warunkach istniejących w kraju doprowadziłaby tylko do niepotrzebnego przelewu krwi polskiej”. Po latach dowódca II Korpusu mówił Z.S. Siemaszce: „Namawiałem go, żeby dał formalny rozkaz zakazujący powstania. Odpowiadał mi: - „Oni mnie nie posłuchają, oni posłuchają Mikołajczyka”. (..) Widzi Pan, gen. Sosnkowski był wielkim mężem stanu o rozległych horyzontach, ale miał tę trudność, że nie dowodził ani batalionem, ani pułkiem, ani dywizją, z wyjątkiem krótkich okresów dowodzenia Armią Rezerwową na wiosnę 1920 r., czy też obroną Lwowa w 1939 r. Naczelny Wódz powinien mieć za sobą cały zasób doświadczenia dowódczego od najniższego szczebla do najwyższego”.

W 1965 r. gen. Bór-Komorowski oświadczył stanowczo, że gdyby otrzymał od Naczelnego Wodza zakaz walki o Warszawę, to by jej nie rozpoczynał. „Rozkaz byłby wykonany”. Rozkazu takiego jednak nie wydano. Ciechanowski ocenił surowo, że „Sosnkowski decydując się pozostać we Włoszech po 24 lipca odciął się od głównych ośrodków kierowniczych i stracił ostatnią szansę oddziaływania na decyzje i kroki Bora-Komorowskiego w sprawie Warszawy i stąd, przez zaniedbanie swoich czysto wojskowych obowiązków, przyczynił się do tragedii i męczeństwa stolicy”. Trudno się z tym nie zgodzić.

Czy w tej sytuacji da się pogodzić zachowanie gen. Sosnkowskiego z parciem do powstania, które cechowało działania gen. Okulickiego? Na pierwszy rzut oka występuje tu zasadnicza sprzeczność, ale czy na pewno? Walka o Warszawę była przecież realizacją planu „Burza”, a nie elementem powstania powszechnego, a tego przecież Naczelny Wódz nie zabraniał. Gen. Okulicki mógł zatem w dobrej wierze realizować sugestie gen. Sosnkowskiego, uczestnicząc w doprowadzeniu do wybuchu boju o Warszawę. Ale mogło chodzić o coś więcej. Karol Popiel tak wyjaśniał Zawodnemu tę dziwną sytuację: „Sosnkowski wysłał Okulickiego do kraju, aby przygotować powstanie. Gdyby powstanie zakończyło się sukcesem, to wtedy Sosnkowski przyjechałby do Warszawy, aby objąć władzę. Dodatkowym bodźcem dla niego było, że Mikołajczyk miał taki sam zamiar. Ale równocześnie Sosnkowski musiał się liczyć z upadkiem powstania, z tym że powstanie może się nie udać: stąd jego rozkazy”. Pamiętać jednak należy, że jest to opinia polityka bardzo niechętnego Naczelnemu Wodzowi.

O przyczynach klęski powstania

1 września 1944 r. ukazał się słynny rozkaz nr 19, w którym Naczelny Wódz mówił: „Od miesiąca bojownicy AK pospołu z ludem Warszawy krwawią się samotnie na barykadach ulicznych w nieubłaganych zapasach z olbrzymią przewagą przeciwnika. (..) Lud Warszawy, pozostawiony sam sobie i opuszczony na froncie wspólnego boju z Niemcami – oto tragiczna i potworna zagadka, której my Polacy odcyfrować nie umiemy na tle technicznej potęgi Sprzymierzonych u schyłku piątego roku wojny”. W tym kontekście też gen. Sosnkowski wypominał Brytyjczykom, że popchnęli nas do wojny we wrześniu 1939 r., nie zapewniając stosownej pomocy. Na koniec pisał z patosem: „Bohaterskiego Waszego Dowódcę oskarża się o to, że nie przewidział nagłego zatrzymania ofensywy sowieckiej u bram Warszawy. Nie żadne inne trybunały, jeno trybunał historii osadzi tę sprawę. O wyrok jesteśmy spokojni”.

W jednej sprawie należy się zgodzić z gen. Sosnkowskim. Decyzja o naszym przystąpieniu do wojny z Niemcami została podjęta przez sanację bardzo pochopnie, ale nie należy tu przesadzać z obwinianiem Wielkiej Brytanii. Ostatecznie za los Polski odpowiadają przede wszystkim jej przywódcy i nikt inny. To samo odnosi się do sytuacji z lipca 1944 r. I jeszcze jedno: obowiązkiem generałów jest przede wszystkim dowodzenie własną armią, a nie cudzym wojskiem. A dowódcy AK w krytycznych dniach lipca 1944 r. zachowywali się dokładnie odwrotnie. Sprawiali wrażenie jakby mieli zasadniczy wpływ na działania wojsk sowieckich i z tej perspektywy decydowali o losach Warszawy.

Nieco inną postawę wobec powstania zajmował gen. Okulicki. Na początku cechował go duży optymizm. Jeszcze 6 sierpnia pisał do dowódcy AK: „Zdaje się, że ciężka walka o Warszawę zbliża się ku końcowi. (..) Twierdzę, że obecną walkę o Warszawę, jako serce Polski, a tym samym o Polskę, wygramy całkowicie tylko wtedy, jeśli potrafimy po niej, przeciwstawić się zdecydowanie sowieckiemu imperializmowi. Nie jest to niemożliwe”.

W momencie upadku powstania gen. Bór-Komorowski potwierdził swoją decyzję co do nowej roli gen. Okulickiego: został pełniącym obowiązki dowódcy AK. Już w październiku 1944 r. podjął w nowej roli polemikę z niedawnymi tezami Naczelnego Wodza. Gen. Okulicki („Bitwa Warszawska”, mps), napisał wówczas, że: „Nie jest słusznym przypuszczać, że wojska sowieckie nie zajęły Warszawy dlatego, że pragnęły zniszczenia polskiego centrum niepodległościowego. Prawdą natomiast jest, iż w dniach 4 i 5 sierpnia Sowiety przegrały własną bitwę o Warszawę”. Podobny pogląd wyrażony został w innym dokumencie („Tezy do gawędy żołnierskiej”, koniec września, początek października 1944 r., opr. w BIP KG), powstałym w tym samym czasie: „Odrzucając fakty i zjawiska drugorzędne i mało istotne – stwierdzić trzeba, że podstawowym powodem niepowodzenia Powstania było załamanie się ofensywy sowieckiej nad Wisłą”. Tezy te powtórzono później w opracowaniu BIP KG AK „Bitwa o Warszawę” (Kielce, styczeń 1945, mps) oraz w drukowanym opracowaniu BIP Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj „Bój o Warszawę” (lipiec 1945, bmw). Z drugiej jednak strony, w korespondencji z prezydentem RP nowy dowódca AK nadal podtrzymywał stanowisko gen. Sosnkowskiego. 9 grudnia 1944 r. gen. Okulicki pisał, że ofensywa sowiecka została rozmyślnie powstrzymana przez Sowiety dla spowodowania naszej klęski”. A w „Wytycznych pracy propagandowej na okres X-XI 1944” mogliśmy przeczytać, że bitwa o Warszawę „To tylko jedna taktyczna, przegrana, ale politycznie wygrana bitwa”. Boże, spraw, abyśmy więcej nie mieli takich zwycięstw.

Tak więc ostatni dowódca AK nigdy nie zwątpił w konieczność podjęcia walki o stolicę, ale w innych sprawach nie miał już takiej jasności. Przede wszystkim nie wiedział, co spowodowało klęskę powstania. Inaczej mówiąc, gen. Okulicki nie był pewien, czy obowiązkiem ówczesnego dowódcy AK było kierowanie cudzą armią, czy swoim wojskiem? Niekiedy wydawało mu się, że gen. Bór-Komorowski powinien raczej skupić się na działaniach własnych wojsk, ale kiedy indziej sądził inaczej.

Gen. Okulicki o geopolitycznym położeniu Polski po upadku powstania

Ale na tym nie wyczerpuje się historia gen. Okulickiego. Jako przyszły dowódca AK, uczestniczył w podejmowaniu decyzji w sprawie kapitulacji powstania. 28 września 1944 r. miał okazję wysłuchać meldunku ppłk dypl. Zygmunta Dobrowolskiego o rozmowach z Niemcami dotyczących tej kwestii. Gen. Erich von dem Bach-Zalewski: „Uważał, że bez względu na to, jakie będzie zakończenie obecnej wojny światowej, w końcu będzie stało naprzeciw siebie dwóch wrogów: Bolszewicy z jednej strony i ludy świata kulturalnego z drugiej – obojętne pod czyim przywództwem. Oszczędzanie najlepszych sił narodu polskiego i kierownictwa polskiego, zgromadzonych w Warszawie, może stać się w przyszłości – biorąc sprawy w bardzo dalekiej perspektywie – jednym z czynników, które sprawią, że te dwa nacjonalistyczne obozy, nienawidzące się obecnie wzajemnie – tj. Polacy i Niemcy, znajdą się jeszcze kiedyś we wspólnym obozie”.

Przytoczyłem ten fragment meldunku polskiego parlamentariusza, gdyż w jego świetle lepiej będziemy mogli zrozumieć ewolucję poglądów samego gen. Okulickiego. Już po rozwiązaniu AK, 22 marca 1945 r., jej ostatni dowódca sformułował następującą dyrektywę dla płk. Jana Szczurka-Cergowskiego, jednego z dowódców poakowskiego podziemia: „Licząc się ze stałym pogarszaniem swych interesów Anglosasi zmuszeni będą do mobilizowania się w Europie przeciw Sowietom. Postawi to nas w pierwszym rzędzie w bloku antysowieckim, którego zresztą nie można sobie wyobrazić bez udziału Niemiec, kontrolowanych przez Anglosasów”.

Mogłoby się wydawać, że na propozycji współdziałania polsko-niemieckiego pod przywództwem mocarstw anglosaskich skończy się ewolucja poglądów geopolitycznych gen. Okulickiego, których źródłem była klęska powstania. Ale nie. Już po aresztowaniu i wywiezieniu do Moskwy, zeznał 5 kwietnia 1945 r.: „Podstawową wyjściową dla dalszych poczynań dla rozwiązania sprawy polskiej są uchwały konferencji krymskiej. Sprawa granicy między (Polską i) ZSRR została rozstrzygnięta definitywnie i na stałe, ewentualnie małe poprawki od ustalonej linii Curzona dadzą się załatwić w rokowaniach bezpośrednich polsko-sowieckich”. Uważał też, że „przyszły tymczasowy rząd polski ma kontynuować politykę rządu lubelskiego, przyjazną w stosunku do ZSRR”. Myśli te gen. Okulickiego powtórzył raz jeszcze w brulionie listu do Stalina, już po zakończeniu procesu, w którym otrzymał wyrok 10 lat więzienia. Pisał tam, że oczywistym pozytywem rodzącej się właśnie Polski są nowe granice oraz umowa o przyjaźni między Polską a ZSRS z 21 kwietnia 1945 r. Nie ma dowodów na to, aby twierdzić, iż ta zaskakująca zmiana stanowiska została wymuszona siłą przez NKWD. A może ostatni dowódca AK ugiął się przed siłą faktów? Chyba nie kierował nim strach o własne życie? Takie przypuszczenie byłoby wręcz obraźliwe dla legionowego generała.

Duet legionowych generałów,

Kpt. Witold Babiński, wojenny adiutant gen. Sosnkowskiego, zanotował, że sam „Generał odrzucał z oburzeniem insynuacje, jakoby dał jakieś tajne instrukcje gen. Okulickiemu przed jego zrzuceniem do kraju. Wysłał gen. Okulickiego do całkowitej dyspozycji gen. Bora”. Po analizie różnych poszlak biograf ostatniego dowódcy AK sformułował jednak drastyczne oskarżenie pod adresem gen. Sosnkowskiego o to, że „w imię realizacji swych koncepcji politycznych zlecił Leopoldowi Okulickiemu wykonanie misji w kraju, między innymi czyniąc go odpowiedzialnym za doprowadzenie do wybuchu powstania w Warszawie, powstania rozumianego jako polityczny akt rozpaczy”. Czyżby zatem Naczelny Wódz był rzeczywiście „za a nawet przeciw” powstaniu? Szef I Brygady jako Lech Wałęsa avant la lettre? Niewykluczone.

Rola emisariusza Naczelnego Wodza nie wyczerpała się tylko na popychaniu gen. Bór-Komorowskiego do podjęcia decyzji o wybuchy walki o Warszawę. Gen. Okulicki już po klęsce powstania próbował samodzielnie wyciągnąć z tego faktu wnioski geopolityczne dla Polski. Najpierw sformułował ideę współdziałania polsko-niemieckiego pod anglosaskim patronatem, ale w więzieniu na Łubiance doszedł do wniosku, że należy zaaprobować postanowienia konferencji jałtańskiej i wejście tym samym nowej Polski do sowieckiej strefy wpływów. Ale czy trzeba było spalić Warszawę, żeby dojść do wniosków oczywistych dla polskich komunistów dużo wcześniej?

Lech Mażewski

LINK DO ORYGINALNEJ STRONY:
http://www.myslpolska.icenter.pl/index.php?menu=historia&parStrona=1&nr=2004072819531



powrót do strony tytułowejpowrót do strony tytułowej